Σάββατο, 7 Ιανουαρίου 2012

Περί της δυνατότητας των πραγμάτων να επεκτείνονται πέραν της δυνατής εμπειρίας

Néstor Martín-Fernández de la Torre (1887-1938) Ισπανός ζωγράφος


Satiro en le Valle de las Hesperides 1922-1923, Gouash 78 x 56 cm
_______________________________________________________________


«Το αν είναι δυνατό να υπάρχουν άλλες κατ’ αίσθηση αντιλήψεις εκτός από αυτές που ανήκουν στη συνολική δυνατή εμπειρία μας και συνεπώς το αν είναι δυνατό να υπάρχει ένα ακόμα τελείως διαφορετικό πεδίο ύλης, αυτό δεν μπορεί να το κρίνει τελικά ο νους, γιατί το μόνο που τον απασχολεί είναι η σύνθεση αυτού που είναι δεδομένο.»

Σχόλιο: Όταν ο Καντ λέει για τον νου πως «το μόνο που τον απασχολεί είναι η σύνθεση αυτού που είναι δεδομένο» εννοεί πως ο νους νομοτελειακά και εκ της φύσεώς του δύναται να απασχολείται (στη νόμιμη χρήση του) μόνο με τα δεδομένα των αισθήσεων προκειμένου να προκύψει η γνώση. Δεν αναφέρεται στο τι δύναται να φαντάζεται ο νους στα πλαίσια των μεταφυσικών φαντασιώσεών του και όταν δεν λειτουργεί επί των δεδομένων των αισθήσεων. Και συνεχίζει:

«Άλλωστε η πενιχρότητα των συνηθισμένων [αποδεικτικών μας] συλλογισμών, με τους οποίους διανοίγουμε ένα μέγα βασίλειο του δυνατού, όπου κάθε τι πραγματικό (κάθε αντικείμενο της εμπειρίας) αποτελεί μονάχα ένα μικρό μέρος του, είναι πασίδηλη. Κάθε τι πραγματικό είναι δυνατό' από την πρόταση αυτή συνάγεται φυσικά, σύμφωνα προς τους λογικούς κανόνες της αντιστροφής, μόνο η μερική πρόταση: κάποια δυνατά είναι πραγματικά, η οποία φαίνεται να ισοδυναμεί με την πρόταση: υπάρχουν πολλά δυνατά τα οποία δεν είναι πραγματικά. Βέβαια, κατά το φαινόμενο, είναι σα να έχουμε έτσι τη δυνατότητα να πληθύνουμε μονομιάς τον αριθμό του δυνατού πέρα από τα όρια του πραγματικού, για το λόγο ότι σ’ εκείνο [τον αριθμό του δυνατού] πρέπει να προστεθεί ακόμα κάτι, για να σχηματιστεί αυτός [του πραγματικού]. Αλλά αυτή την προσθήκη στο δυνατό δεν τη γνωρίζω. Γιατί ό,τι ακριβώς θα έπρεπε να προστεθεί παραπάνω από αυτό, αυτό είναι αδύνατο. Υπάρχει μόνο ένα πράγμα που μπορεί να προστεθεί στη νόησή μου πέρα από τη συμφωνία της με τους μορφολογικούς όρους της εμπειρίας και αυτό είναι η σύνδεση με κάποια κατ’ αίσθηση αντίληψη' αλλά αυτό που συνδέεται με αυτή [την κατ’ αίσθηση αντίληψη] σύμφωνα προς εμπειρικούς νόμους είναι ενεργά πραγματικό έστω και αν δεν είναι άμεσα κατ’ αίσθηση αντιληπτό.»

Σχόλιο: Όταν ο Καντ λέει «δεν είναι άμεσα κατ’ αίσθηση αντιληπτό» αναφέρεται σε αυτό το οποίο συνδέει ο νους με την κατ’ αίσθηση αντίληψη (με τα δεδομένα των αισθήσεων), προκειμένου έτσι να συμπεράνει την πραγματικότητα (η οποία είναι κατηγορία δική του, ενυπάρχει σε αυτόν) και την οποία δεν προσλαμβάνει άμεσα παρακάμπτοντας την αισθητικότητα (η πραγματικότητα δεν γίνεται κατ’ αίσθηση αντιληπτή) αλλά την συμπεραίνει, εφαρμόζοντάς την (αφού ενυπάρχει μέσα του ως καθαρή έννοια προορισμένη να εφαρμόζεται μόνο στα φαινόμενα) στα δεδομένα των αισθήσεων, σύμφωνα με τους εμπειρικούς νόμους. Τη δε σύνδεση που επιχειρεί ο νους στα δεδομένα της εμπειρίας, την υπαγωγή δηλαδή των δεδομένων των αισθήσεων στις έννοιες (προκειμένου τα δεδομένα των αισθήσεων να γίνουν συνειδητά και ν' αποκτήσουν νόημα) ο Καντ την αποδίδει στη δημιουργική δυνατότητα/ικανότητα της φαντασίας, στη φαντασία, δηλαδή, ως αυτενέργεια του πνεύματος, η οποία είναι εν μέρει νοητική, ανήκει δηλαδή στη νόηση και εν μέρει αισθητική, ανήκει δηλαδή στην αισθητικότητα. Τη δημιουργική φαντασία, την αντιδιαστέλει από την αναπλαστική, αυτή κατά την οποία μπορούμε να φανταζόμαστε ένα αντικείμενο δίχως να έχουμε κατ’ αίσθηση αντίληψή του, η οποία και υπόκειται στους νόμους του συνειρμού. Και συνεχίζει:

«Αλλά ότι μέσα στην καθολική συνάφεια με ό,τι μου είναι δεδομένο στην κατ’ αίσθηση αντίληψη είναι δυνατή μια άλλη σειρά φαινομένων, συνεπώς κάτι περισσότερο από τη μοναδική εμπειρία που περιέχει τα πάντα, αυτό είναι ένα συμπέρασμα, το οποίο δεν συνάγεται από αυτό που μας είναι δεδομένο, και πολύ λιγότερο [δεν συνάγεται], όταν δεν μας είναι τίποτα δεδομένο, γιατί τίποτα δεν μπορεί να νοηθεί πουθενά χωρίς ύλη [δεδομένη]. Αυτό που είναι δυνατό μονάχα υπό όρους, που και οι ίδιοι πάλι είναι μονάχα δυνατοί, αυτό δεν είναι [υπαρκτό]  α π ό   κ ά θ ε   ά π ο ψ η. Και όμως έτσι αντιμετωπίζεται το ζήτημα, όταν επιδιώκει κανένας να μάθει αν η δυνατότητα των πραγμάτων επεκτείνεται πέρα απ’ όσο μπορεί να φτάσει η εμπειρία.»

Σχόλιο: Τη δυνατότητα για κάθε μεταφυσική σκέψη του νου, ο Καντ την αποδίδει στο γεγονός πως ο νους έχει τη ευχέρεια να μην εφαρμόζει τις κατηγορίες του μόνο στα δεδομένα των αισθήσεων, προκειμένου να σχηματίζεται έτσι η εμπειρία/γνώση από την οποία πηγάζει αυτό που λέμε «πραγματικότητα» (που κατά τον Καντ υφίσταται μόνο ως φαινόμενο – δηλ ως προϊόν δυνατής εμπειρίας), αλλά δύναται να συλλογίζεται (ο νους)  και να επιχειρεί συνθέσεις των καθαρών εννοιών του ( δηλ. των κατηγοριών της ύπαρξης, της πραγματικότητας, της ενότητας, της ολότητας, της ουσίας κ.λπ.) και πέραν των δεδομένων των αισθήσεων, επιδιδόμενος σε ένα ελεύθερο παιχνίδι με τον εαυτό του, ως Λόγος, ο οποίος υπερβαίνει κάθε δυνατή εμπειρική χρήση του νου.

Immanuel Kant

Κριτική του καθαρού Λόγου - Kritik der reinen Vernunft
σελ. 270, 271, 272 (Α 231, Β 284, Α 232 της πρώτης και δεύτερης έκδοσης του πρωτοτύπου - Λειψίας)

Μετάφραση Αναστάσιου Γιανναρά

Εκδόσεις Παπαζήση, 1979

Ό,τι περιέχεται μέσα σε ορθογώνιες αγκύλες [ ] είναι προσθήκη του Αναστάσιου Γιανναρά, για να διευκολύνει την κατανόηση του κειμένου.

Ότι περιέχεται μέσα σε παρενθέσεις ( ), αυτό ανήκει στο κείμενο του Καντ.

Ό,τι είναι εκτός εισαγωγικών « » και μετά τη λέξη Σχόλιο, είναι σχόλια των ανωνύμων.

1 σχόλιο:

  1. Εξαιρετική ανάρτηση. Συγχαρητήρια και μόνο που βγάζετε στην επιφάνεια αυτόν τον σπουδαίο στοχασμό..

    ΑπάντησηΔιαγραφή