Δευτέρα, 7 Μαΐου 2012

Ο πρακτικός (καθαρός) λόγος

 *

Σκέψεις με αφορμή την ανάρτηση "Ο καθαρός λόγος στον Καντ.." του Ιστολογίου του Eriugena

Στην Κριτική του Πρακτικού Λόγου ο Καντ λέει πως μια ηθική που θα βασιζόταν σε έξωθεν της ανθρώπινης βουλήσεως εντολές (όπως είναι για παράδειγμα οι θεϊκές εντολές – αλλά και οι ιδεολογικές, θα προσέθετα, όταν οι ιδέες εκλαμβάνονται ως αυθύπαρκτες οντότητες ανεξάρτητες της ανθρώπινης επινόησης) θα ήταν ανήθικη (ακόμα και ιδίως  στην περίπτωση που ο θεός και οι ιδέες θα εκλαμβάνονταν ως αδιαμφισβήτητα εξωτερικά δεδομένα). Επίσης σημαντικό, κατά τη γνώμη μου, είναι πως ο Καντ πρεσβεύει πως η ηθική, μόνο ως έκφραση της ελεύθερης ανθρώπινης βούλησης δύναται να νοηθεί. Οι όποιες ενστάσεις, διαφορές ή διαφωνίες, έχουν να κάνουν με το «τι είναι και πώς εκφράζεται η ελεύθερη βούληση». Πώς «δικαιούται» (μέσα στο χώρο της λογικής – του Λόγου) κάποιος να σου πει: «Δεν είσαι ελεύθερος αν σκέφτεσαι και δρας με αυτόν τον τρόπο, αλλά μ’ εκείνον». Το ότι από την τοπιογραφία του ανθρώπινου νου δύναται να προκύπτει η ανθρώπινη συμπεριφορά και η όποια ηθική καταβολή της, δε νομίζω πως είναι κάτι που μπορεί να αμφισβητηθεί με λογικά επιχειρήματα. Το ότι η τοπιογραφία του νου, όμως,  είναι «αυτή που εκθέτει ο Καντ – ή το όποιο άλλο, ακόμα και συλλογικό (ομάδα) υποκείμενο» και πως η τοπιογραφία «αυτή», «επιβάλλει κατ’ αναγκαιότητα» την όποια ηθική προστακτική, αυτό είναι κάτι μέσα στο οποίο  μπορούν να εισχωρήσουν πλείστες λογικές αμφισβητήσεις. Ο Καντ προσπάθησε να δείξει πως υπάρχουν αναλλοίωτες λογικές σταθερές, μέσα μας, όπου «υπαγορεύουν» και καθορίζουν απολύτως το «τί είναι ελευθερία». Πως δεν έχουμε ανάγκη τη μεταφυσική πτήση προκειμένου να πιστεύουμε στην ελευθερία, αλλά πως μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι  εκφράζοντας πρακτικά – ως καθήκον -  τις επιταγές του Καθαρού Λόγου. Από τη στιγμή όμως που ο Καθαρός Λόγος, αφορά μόνο τα φαινόμενα της εμπειρίας, πώς είναι δυνατόν να είμαστε ελεύθεροι (να μην υπαγόμαστε στους εμπειρικούς νόμους και στη φυσική αναγκαιότητα που προκύπτει από αυτούς); Πώς μπορούμε να γίνουμε μέλη του κόσμου των ελεύθερων σκοπών, όταν ο υπαρκτός κόσμος είναι ένας κόσμος όπου βασιλεύει η αιτία και το αναπόδραστο αποτέλεσμα; Η απάντηση που έδωσε ο Καντ, είναι πως μόνο ‘αντιστικτικά’ είναι δυνατόν κάτι τέτοιο. Πως οι πράξεις μας, δηλαδή, θα έχουν πάντα το ένα πόδι τους στον χώρο της φυσικής αναγκαιότητας, αλλά μπορούν παράλληλα, να έχουν το άλλο πόδι τους στο χώρο της ελευθερίας.  Σε «ελεύθερη» μετάφραση, αυτό το κατανοώ ως ότι «η ελευθερία, βλέπεται μόνο με τα μάτια του νου και όχι των αισθήσεων». Ακόμα όμως και αν συμφωνεί κανείς με τον Καντ ως προς αυτό, μπορεί κάλλιστα να διαφωνεί πάνω στο ότι τα μάτια του νου βλέπουν κατ’ ανάγκη έτσι όπως είπε ο Καντ. Γιατί, όμως, να μην ισχύει, πως τα μάτια των αισθήσεων και του νου, δύνανται να αποτελούν ένα κοινό βλέμμα, όπου η ηθική να προκύπτει δια της αισθητικής; Δηλαδή, το ελεύθερο και να Είναι και να Φαίνεται ελεύθερο.         

Κατά την αντι-καντιανή ‘ηθική πεποίθησή μου’ η ελευθερία (όπως και αυτό που λέμε ‘αγάπη’) δεν είναι δυνατόν να κρίνονται απριόρι αλλά μόνο εκ των υστέρων. Λουλούδι δεν είναι ο σπόρος του φυτού ούτε καν το ίδιο το φυτό. Λουλούδι είναι μόνο αυτό που ανθίζει και μόνο όταν ανθίζει. Αλλιώς είναι κοτσάνια, φύλλα και ρίζες. Αν, βέβαια,  δεν υπάρξουν αλεύρι και σταφίδες, σταφιδόψωμο δεν θα υπάρξει ποτέ. Αλλά μια χούφτα αλεύρι και μια χούφτα σταφίδες, δεν είναι σταφιδόψωμο (όπως λέει ο Βίτγκενστάιν) -  αραδιασμένα πινέλα, μπογιές και καμβάδες, δεν είναι ζωγραφική όπως επιμένουν ακόμα οι νοησιαρχικοί μοντέρνοι, που εξοβέλισαν την αίσθηση στις εσχατιές της  «δυσνόητης» απόγνωσης.

Η αγάπη, όπως και η ελευθερία, είναι εφικτές πάντα ανάμεσα σε δύο. Δεν μπορώ να πω «σε αγαπώ σωστά, αλλά παρ’ όλα αυτά, εσύ δεν αγαπιέσαι». Διότι ακόμα και αν κάποιος δεν μπορεί να αγαπηθεί, ενώ τον «αγαπάμε», αυτό δεν είναι αγάπη. Αγάπη είναι αυτό που θα καταφέρουμε να νιώσουμε/βιώσουμε ως κάτι που μοιραζόμαστε από κοινού. Αν μεταξύ μας είμαστε αγαπημένοι (ή ελεύθεροι), έχει κανένα νόημα ανάμεσά μας, το αν σε κάποιους φαινόμαστε ανέραστοι (ή ανελεύθεροι); Στις κοινωνίες βέβαια που ζούμε, η αγάπη, η ελευθερία, ο αλτρουισμός (‘εμπάθεια’ στα ελληνικά η οποία όμως χρησιμοποιείται με την τρέχουσα κακοποιημένη έννοια) δέχονται καθολική επίθεση από τους νόμους/ιδέες της «ελεύθερης αγοράς/διανόησης». Οφείλεις να πας στη δουλειά σου, όπως και οφείλεις να πας να ψηφίσεις, ως ιερό και αδιαμφισβήτητο καθήκον, ανεξαρτήτως του αν είσαι ερωτευμένος, ανεξαρτήτως του αν είσαι ή όχι διαθέσιμος. Δεν θεωρείται από την κοινωνία ασυνέπεια αν αφήσεις τον/την σύντροφό σου σε μια άδεια από ανθρωπιά κοίτη (για να πας στη δουλειά) ή αν αψηφήσεις τον εαυτό σου και τον συνάνθρωπό σου, αφήνοντάς τους δέσμιους σε μια απάνθρωπη κοινωνία, πηγαίνοντας  να ψηφίσεις σε μια άδεια από ανθρωπιά κάλπη. Ίπτανται «ανώτεροι» ηθικοί σκοποί κάθε φορά. Και οι ανώτεροι αυτοί σκοποί, είναι πάντα οι σκοποί που υιοθετούν οι κραταιές ιδεολογίες (σοσιαλιστικές ή μη). Το να καταργήσουμε τα αφεντικά, σημαίνει για την κομμουνιστική ιδεολογία, να πάρουμε τη θέση τους. Δεν αμφισβητείται ωστόσο ο τρόπος λατρείας και υποδούλωσης στα αφεντικά. Στον κομμουνισμό, απλώς υποδουλωνόμαστε στο αφεντικό/εαυτό μας, ο οποίος καθορίζεται ως εαυτός από το δόγμα και όχι από τον εαυτό. Οφείλουμε να συνεχίσουμε να πηγαίνουμε στα εργοστάσια ως κυρίαρχος λαός. (Κατ’ αναλογία, η  δημοκρατία δεν ανατρέπει την κτηνωδία της εξουσίας, απλώς της δίνει δημοκρατική νομιμοποίηση).   

Αν η ανθρωπιά όμως, αναδυθεί ακόμα και από το κράτος (πράγμα σπάνιο) είτε από την κάλπη είτε από τις εντολές του ηγεμόνα, του κόμματος κ.λπ., αυτό θα αφορά τους αδικημένους, ψηφίσαντες ή μη, με δικαίωμα ψήφου ή χωρίς και θα αποτελεί συνέπεια όχι του πολιτεύματος (δημοκρατικού, ηγεμονικού, σοσιαλιστικού, κομμουνιστικού κ.λπ.) αλλά θα προκύπτει εκ του ορατού αποτελέσματος της ανθρωπιάς επί των ευεργετημένων ανθρώπων.

*

2 σχόλια:

  1. Θέτεις μια σειρά σημαντικών θεμάτων καντιανής και μετα-καντιανής προβληματικής που νομίζω πρέπει να απασχολήσουν όλους, ανεξάρτητα αν έχουν την διάθεση να εντρυφήσουν στο καντιανό θεωρητικό "σώμα"..
    Είναι σαφές πως η εσωνοητική ή εσωΛογική θεμελίωση της καντιανής ηθικής έχει προβλήματα που αφορούν την τυπικότητα-γενικότητά της, ειδικά όσον αφορά την σχέση της με την υπαρκτή ατομικότητα ή καλύτερα "προσωπικότητα" των ενεργούντων υποκειμένων. Ακόμα και ο όρος "υποκείμενο" εδω είναι προβληματικός. Θα σκεφτώ πάλι κάποια πράγματα, και θα προσπαθήσω να σου "απαντήσω". Εγω νομίζω απλά τόνισα νομίζω μια πτυχή που έχει να κάνει με αυτό που θα μπορούσα να ονομάσω σχηματικά στον Κάντ, ως μια έλλογη-μετριοπαθής αλλά και πραγματική απο μέρους του κριτική της θεωρητικότητας. Ενώ όμως η κριτική της αφηρημένης θεωρητικότητας είναι εμφανής στην Κρ.του Καθαρού Λόγου, δεν είναι πολλές φορές εμφανής η κριτική μιας ανάλογης "θεωρητικίζουσας" στάσης στον πρακτικό-ηθικό κόσμο. Με αυτη την έννοια κρατάω την κριτική σου και υπόσχομαι όσο μπορώ να την εντάξω σε αυτήν την ερμηνεία!
    Χαιρετώ ενθουσιαστικά!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Κι εγώ έχω μια ανάλογη αίσθηση για την Κριτική του Πρακτικού Λόγου. Δεν είμαι βαθύς μελετητής του Καντ ούτε έχω ενσκήψει όσο θα αναλογούσε στο έργο του. Ο ενθουσιασμός, όμως, με τον οποίο μου αποκαλύφθηκε – όσο μου αποκαλύφθηκε – η πρώτη του Κριτική, όταν τη μελετούσα στα φοιτητικά μου χρόνια, όπως και κάποια μέρη της τρίτης Κριτικής του που αφορούν την αισθητική, δεν έφτασε στα ίδια σημεία όταν ασχολήθηκα με την Κριτική του Πρακτικού Λόγου. Έφτασε βέβαια σε πολύ υψηλά σημεία κι εκεί. Προφανώς διέβλεπα ως σκιές τις όποιες παρανοήσεις και διαστρεβλώσεις θα μπορούσαν να πηγάσουν από αυτή, οι οποίες, ωστόσο (σκιές), δεν φωτίζονταν από το άπλετο φως που φωτιζόταν η όποια ανάλογη σκιά στην πρώτη.

    Το «να μην χρησιμοποιείς τον άλλον ως μέσον αλλά ως σκοπό», για παράδειγμα, είναι μια φράση του Καντ που με τον τρόπο που την κατανοώ, την αποδέχομαι. Διαφωνώ όμως πλήρως με την «ηθική» κάποιων, που πιστεύοντας πως είναι συνεπείς προς αυτό τον ηθικό κανόνα, και δίνοντας την έννοια που τους συμφέρει στη λέξη «σκοπός», επιμένουν να σε εκμεταλλεύονται βάναυσα (και από ηθικό καθήκον) «για το καλό σου»!


    Χαιρετώ και περιμένω εξίσου ενθουσιαστικά!

    ΑπάντησηΔιαγραφή